Rodzaje gaśnic i ich zastosowanie – poradnik praktyczny

Do najczęściej spotykanych typów należą gaśnice proszkowe, śniegowe oraz wodne i pianowe – każda przeznaczona do walki z inną grupą pożarów. Proszkowa poradzi sobie z ciałami stałymi, cieczami i gazami, śniegowa jest nieoceniona przy elektronice, a wodna bezpiecznie ugasi palącą się odzież czy tłuszcze kuchenne. W dalszej części artykułu szczegółowo omawiamy ich charakterystykę, oznakowanie i zasady użycia.

Podstawa prawna i podział pożarów na grupy

Obowiązek wyposażania budynków w podręczny sprzęt gaśniczy wynika bezpośrednio z przepisów. Kluczowym dokumentem jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 roku w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów, a także rozporządzenie dotyczące stacji paliw z 2005 roku. Akty te wskazują jednoznacznie, że stosowane urządzenia muszą spełniać wymagania Polskich Norm, będących odpowiednikiem norm europejskich EN, a każda gaśnica dopuszczona do obrotu w Polsce powinna posiadać certyfikat wydany przez CNBOP.

Identyfikacja rodzaju płonącego materiału to pierwszy krok do skutecznej akcji. Wprowadzono pięć głównych grup, które widać na piktogramach umieszczanych na korpusie każdego urządzenia:

• Grupa A – pożary ciał stałych pochodzenia organicznego, które podczas spalania tworzą żarzące się węgle (drewno, papier, tkaniny, słoma).
• Grupa B – pożary cieczy palnych i materiałów stałych topiących się pod wpływem temperatury (benzyna, oleje, farby, tworzywa sztuczne, rozpuszczalniki).
• Grupa C – pożary gazów palnych, takich jak metan, propan, wodór czy acetylen.
• Grupa D – pożary metali lekkich i alkalicznych, na przykład magnezu, sodu, potasu, tytanu lub glinu.
• Grupa F – pożary tłuszczów spożywczych i olejów roślinnych, występujące głównie w urządzeniach kuchennych.

W przeszłości funkcjonowała również grupa E, określająca pożary urządzeń elektrycznych pod napięciem. Choć formalnie wycofano ją z norm po 1992 roku, w praktyce informacja o możliwości bezpiecznego gaszenia instalacji elektrycznych wciąż jest wyraźnie zaznaczana na etykietach gaśnic.

Gaśnice proszkowe – uniwersalne i najpowszechniejsze

Model proszkowy to bez wątpienia najpopularniejszy sprzęt gaśniczy w polskich obiektach użyteczności publicznej, zakładach pracy i samochodach. Jego wnętrze wypełnia drobny proszek znajdujący się pod stałym ciśnieniem, a skuteczność w stosunku do masy własnej jest wyjątkowo wysoka. W zależności od składu chemicznego środka, wyróżniamy dwa warianty: z proszkiem fosforanowym do pożarów klas A, B i C oraz z proszkiem węglanowym, przeznaczonym głównie do cieczy i gazów.

Gaśnice proszkowe z wypełnieniem fosforanowym odznaczają się dużą odpornością na wilgoć i wstrząsy mechaniczne, co znacząco zwiększa ich niezawodność w trudnych warunkach.

Zalety i uniwersalność

Największym atutem tego typu jest zdolność do gaszenia trzech najczęściej występujących rodzajów pożarów jednocześnie. Proszek skutecznie przerywa reakcję spalania i zapobiega ponownemu zapłonowi. Dzięki temu urządzenie o masie środka 6 kilogramów stało się standardowym wyposażeniem przeciwpożarowym ogromnej liczby budynków.

W praktyce, sięgając po pierwszą napotkaną gaśnicę w biurze czy galerii handlowej, użytkownik z dużym prawdopodobieństwem aktywuje właśnie wariant proszkowy. Takie rozwiązanie sprawdza się przy zapalonym drewnie, rozlanej benzynie czy ulatniającym się gazie. Można je również stosować do gaszenia urządzeń pod napięciem, o ile producent umieścił taką adnotację na etykiecie.

Ograniczenia i środki ostrożności

Należy pamiętać, że proszek gaśniczy bywa problematyczny w sprzątaniu, a rozpylony w zamkniętym pomieszczeniu tworzy chmurę ograniczającą widoczność i drażniącą drogi oddechowe. Z tego powodu nie zaleca się go w serwerowniach czy muzeach. Istotnym wskazaniem jest też zakaz używania go do pożarów grupy F. Silny strumień gazu i proszku skierowany na płonący olej spożywczy może rozrzucić gorącą ciecz i spowodować poważne oparzenia u osoby gaszącej.

Gaśnice śniegowe (CO2) – czystość i bezpieczeństwo elektroniki

W urządzeniach tych środkiem gaśniczym jest skroplony dwutlenek węgla, który podczas uwalniania gwałtownie się rozpręża. Na wylocie dyszy temperatura spada do około -78°C, a wydobywająca się substancja przybiera postać suchego lodu i gazu. Proces ten błyskawicznie odcina dopływ tlenu do ognia i silnie schładza palącą się powierzchnię.

Gaśnica CO2 sprawdza się perfekcyjnie w miejscach, gdzie znajduje się delikatny i drogi sprzęt. W odróżnieniu od proszku, dwutlenek węgla po akcji ulatnia się bez śladu, nie pozostawiając pyłu, wilgoci ani zanieczyszczeń, które mogłyby uszkodzić układy scalone lub precyzyjną mechanikę.

Jej przeznaczenie obejmuje przede wszystkim pożary grupy B oraz sprzęt elektryczny pozostający pod napięciem. Jest to standardowe zabezpieczenie w zakładach energetycznych, serwerowniach, sklepach z elektroniką, a także w lakierniach i halach przemysłowych, gdzie czystość procesu ma znaczenie krytyczne.

Absolutnie nie wolno kierować strumienia gaśnicy śniegowej na ludzi, ponieważ kontakt skóry z tak ekstremalnie wychłodzonym medium skutkuje natychmiastowymi i rozległymi odmrożeniami.

Mimo swojej skuteczności, urządzenia te wymagają mocnego chwytu. Konstrukcja niektórych dysz powoduje tak duży odrzut, że nieprzygotowana osoba może mieć trudność z utrzymaniem stabilnej pozycji podczas gaszenia.

Gaśnice wodne i pianowe – zastosowania domowe i specjalistyczne

Gaśnica wodna mgłowa – bezpieczeństwo dla ludzi

Model wodny mgłowy zawiera zdemineralizowaną wodę, która przez specjalną dyszę wyrzucana jest w postaci niezwykle drobnych kropelek. Im mniejsza jest kropla, tym większy jest jej stosunek powierzchni do objętości, co radykalnie przyspiesza parowanie i odbieranie energii cieplnej z paleniska. Dzięki temu to jedyny typ gaśnicy, którym można bezpiecznie gasić płonącą odzież na człowieku, bez ryzyka wywołania dodatkowych obrażeń.

Mgła wodna znajduje zastosowanie przy pożarach grupy A, a w zależności od producenta także przy tłuszczach kuchennych z grupy F. Urządzenia te pozwalają również na gaszenie instalacji elektrycznych do 1000 V, co czyni je uniwersalnym narzędziem do domów, przedszkoli i biur. Mają jedną zasadniczą wadę – skuteczność gaśnicza w przypadku ciał stałych jest niższa, nawet ponad trzykrotnie w porównaniu do gaśnicy proszkowej o zbliżonych gabarytach.

Gaśnica pianowa – wysoka skuteczność w kuchni

Gaśnice pianowe i płynowe łączą w sobie właściwości chłodzące wody oraz odcinające dostęp tlenu dzięki wytworzonej pianie. Środek gaśniczy, będący wodnym roztworem koncentratu pianotwórczego, jest wyrzucany za pomocą gazu obojętnego. W zależności od składu, mogą być przeznaczone do walki z pożarami grup A, B oraz F, a wybrane modele płynowe także ABF.

Piana błyskawicznie tłumi płomienie tłuszczu, schładza olej i reaguje z nim chemicznie. Na powierzchni tworzy się szczelna, mydlana warstwa, która blokuje dostęp pary i tlenu, skutecznie niwelując ryzyko wtórnego zapłonu. Sprzęt ten rekomenduje się do kuchni gastronomicznych, barów, restauracji, ale także do domowego zaplecza kuchennego.

Po użyciu piany uprzątnięcie pomieszczenia jest zdecydowanie mniej kłopotliwe niż w przypadku zasypania go proszkiem. Nie wolno jednak stosować jej do gaszenia sprzętu pod napięciem, ponieważ woda zawarta w roztworze przewodzi prąd.

Gaśnica płynowa a tłuszcze spożywcze

Modele oznaczone symbolem F są projektowane z myślą o specyfice płonących olejów roślinnych i smalcu. Ich działanie opiera się na łagodnym rozpyleniu środka, który nie rozbryzguje gorącego tłuszczu, lecz delikatnie go pokrywa i emulguje. Dzięki temu nawet osoba bez zaawansowanego przeszkolenia może bezpiecznie stłumić pożar frytkownicy czy patelni.

Jak prawidłowo użyć gaśnicy i co oznaczają symbole na etykiecie?

Każda gaśnica posiada na korpusie szereg danych niezbędnych do jej poprawnej identyfikacji. Zgodnie z oznaczeniami producenta znajdziemy tam informację o typie urządzenia: GP oznacza gaśnicę proszkową, GS – śniegową, GW – pianową, a GWM – wodną mgłową. Z kolei litera X w symbolu mówi nam, że gaz napędowy (azot) znajduje się w jednym zbiorniku ze środkiem gaśniczym, podczas gdy Z informuje o osobnym kartuszu z dwutlenkiem węgla.

Zdecydowana większość współczesnych gaśnic to urządzenia typu X, gotowe do akcji od razu po naciśnięciu dźwigni – ciśnienie panujące w zbiorniku stale jest monitorowane przez manometr. Strzałka wskaźnika musi znajdować się na zielonym polu, co odpowiada zakresowi w przybliżeniu 7-15 bar. Dla kontrastu, starsze konstrukcje typu Z wymagają od użytkownika zbicia wewnętrznego naboju z gazem i odczekania około pięciu do sześciu sekund, nim ciśnienie wypełni cały zbiornik. Dopiero po tym czasie ponowne naciśnięcie dźwigni umożliwia pełny wyrzut proszku.

Technika gaszenia krok po kroku

Prawidłowe posługiwanie się sprzętem w sytuacji stresowej wymaga wcześniejszej znajomości podstaw. Podejmując akcję, należy kierować się następującą sekwencją działań:

1. Wyjąć zawleczkę blokującą mechanizm dźwigni i stanąć przodem do wiatru, tyłem do drogi ewakuacyjnej.
2. Skierować dyszę lub wężyk na podstawę płomieni – nigdy w ich górną, widoczną część.
3. Nacisnąć dźwignię i prowadzić strumień środka miarowymi, zamaszystymi ruchami od zewnątrz ku środkowi ogniska.
4. W przypadku gaśnic typu Z, zwolnić dźwignię na kilka sekund po pierwszym impulsie, aby zbiornik nabrał pełnego ciśnienia przed kontynuacją gaszenia.

Nawet najlepiej dopasowany sprzęt nie zastąpi profesjonalnej straży pożarnej, jeśli ogień wymknie się spod kontroli. Dlatego przy każdej próbie gaszenia priorytetem pozostaje własne bezpieczeństwo i niezwłoczne wybranie numeru 112 lub 998.